अनुभवको पाठशाला ‘अर्जुनदृष्टि’

मानिसको जीवन केवल उमेरको हिसाबले मापन गरिने समयको यात्रामात्र होइन त्यो अनुभव, सङ्‌घर्ष, असफलता, उपलब्धि, सम्बन्ध, विश्वास र आत्मचिन्तनले निर्मित एउटा निरन्तर कथा पनि हो  । यही कथालाई शब्दमा रूपान्तरण गर्दा आत्मकथा जन्मिन्छ । नेपाली साहित्यमा आत्मकथात्मक लेखनको परम्परा धेरै पुरानो नभए पनि पछिल्ला दशकमा यस विधामा उल्लेखनीय कृतिहरू प्रकाशित भएका छन् । यिनै कृतिहरूमध्ये अर्जुनकुमार श्रेष्ठद्वारा लिखित ‘अर्जुनदृष्टि : जीवनका पाँच दशक’ एउटा उल्लेखनीय आत्मकथात्मक कृति हो जसले एक व्यक्तिको जीवनयात्रामार्फत एउटा समय, समाज र पुस्ताको सामूहिक अनुभवलाई अभिव्यक्त गर्ने प्रयास गरेको छ ।

एक सय असी (१८०) पृष्ठमा फैलिएको यो पुस्तक केवल लेखकको जीवनीमात्र होइन; यो सङ्‌घर्ष, उद्यमशीलता, सामाजिक प्रतिबद्धता, शिक्षा, नेतृत्व र आत्मअन्वेषणको दस्तावेज हो । लेखकले आफ्नो जीवनलाई नायकत्वको चम्किलो आवरणभित्र लुकाउन खोजेका छैनन् बरु आफ्ना सफलतासँगै कमजोरी, असफलता, पीडा, अन्योल र सिकाइलाई पनि समान महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरेका छन् । यही कारण यो कृति आत्मप्रशंसाको पुस्तक नभई अनुभवको पुस्तक बनेको छ । पुस्तकको सुरुमै लेखक लेख्छन्-

“यी मेरा वास्तविक अक्षरहरू हुन्  । मेरा बालसुलभ क्रिडाहरू, मैले व्यावसायिक जीवनमा खेलेका भूमिकाहरू, औषधि र स्वास्थ्यका क्षेत्रमा गरेका कर्महरू, एनआरएनएसँगका गतिविधिहरू, विद्यार्थीकालीन यात्राहरू, पुत्र, पिता र पतिका फरक–फरक भूमिकाहरू आदि  । यी सबै भूमिकाले सिकाएका पाठहरू अर्जुनदृष्टिका सृष्टि हुन्  ।” (पृ. ५) ।

यो अभिव्यक्तिले पुस्तकको उद्देश्य स्पष्ट पार्दछ । लेखकले आफ्नो जीवनलाई उपलब्धिको सूचीका रूपमा नभई सिकाइको प्रक्रियाका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेका छन् । वास्तवमा आत्मकथाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि यही हो त्यसले पाठकलाई जीवनको भित्री तहसम्म पुर्‍याउँदछ ।

आत्मकथा लेख्नु भनेको आफ्नै जीवनलाई फेरि एकपटक पढ्नु हो । लेखक अर्जुनकुमार श्रेष्ठले पनि आफ्नो जीवनलाई पुनः हेर्ने, पुनः सम्झने र पुनः व्याख्या गर्ने प्रयास गरेका छन् । पुस्तकको शीर्षक ‘अर्जुनदृष्टि’ आफैँमा अर्थपूर्ण छ । महाभारतका अर्जुनले चराको आँखामात्र देखेझैँ लेखकले पनि आफ्नो जीवनलाई लक्ष्य, अनुशासन र प्रतिबद्धताको दृष्टिले हेरेका छन् ।

यो पुस्तक पढ्दै जाँदा लेखकको जीवनयात्रा केवल व्यक्तिगत उन्नतिको कथा नभई आत्मनिर्माणको प्रक्रिया भएको अनुभूति हुन्छ । उनले आफ्ना जीवनका विविध भूमिका छोरा, विद्यार्थी, उद्यमी, समाजसेवी, पति, पिता र नागरिकका रूपमा निर्वाह गरेका अनुभवलाई खुला रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । यही बहुआयामिकता पुस्तकको एउटा महत्त्वपूर्ण शक्ति हो ।

यस सन्दर्भमा लेखक भन्छन्-

“समय जति शक्तिशाली छ, त्यति नै शक्तिशाली हुँदा रहेछन् जीवनका अनुभूतिहरू ।” (पृ. २) ।

प्रस्तुत पुस्तकको मूलभाव पनि यही हो । समय बित्छ तर अनुभवहरू बाँकी रहन्छन् । ती अनुभवहरू नै अन्ततः ज्ञानमा रूपान्तरण हुन्छन् ।

पुस्तकको प्रारम्भिक भागमा लेखकले आफ्नो जन्मभूमि पर्वत जिल्लाको फलेवास क्षेत्रको परिचय दिएका छन् । गाउँको भूगोल, संस्कृति, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनशैलीको वर्णनले पुस्तकलाई आत्मीय बनाएको छ ।

आजको तीव्र सहरीकरण र प्रवासनको युगमा ग्रामीण जीवनका यस्ता विवरणहरू केवल स्मृति मात्र होइनन्, सांस्कृतिक अभिलेख पनि हुन् । लेखकले गाउँलाई केवल भौगोलिक स्थानका रूपमा चित्रण गरेका छैनन् उनले गाउँलाई आफ्नो व्यक्तित्व निर्माण गर्ने पाठशालाका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

विशेषतः बाल्यकालका प्रसङ्ग पुस्तकका अत्यन्त प्रभावकारी अंश हुन् । आमाको सङ्‌घर्ष, पारिवारिक अभाव, सामाजिक परिवेश र बालमनोविज्ञानका अनेक पक्षहरू यहाँ चित्रित छन् । पाठकले यी अध्याय पढ्दा केवल लेखकको जीवन बुझ्दैन उसले नेपालका हजारौँ ग्रामीण परिवारको साझाकथा पनि देख्न सक्छन् । यही कारण पुस्तकको निजी अनुभव सामाजिक अनुभवमा रूपान्तरित भएको छ ।

पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष शिक्षासम्बन्धी अनुभव हो । विद्यालय जीवन, शिक्षकको प्रभाव, प्रवेशिका परीक्षाका अनुभव र असफलताबाट प्राप्त शिक्षा लेखकले खुला रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

नेपाली समाजमा सफलताको कथा सुनाउँदा मानिसहरू प्रायः आफ्ना कमजोरी लुकाउँछन् तर अर्जुनकुमार श्रेष्ठले त्यसो गरेका छैनन् । उनले आफ्ना असफलताहरूलाई पनि आत्मविश्वासका साथ स्वीकार गरेका छन् । यही इमानदारीले पुस्तकलाई विश्वसनीय बनाएको छ ।

यस सन्दर्भमा उनको भनाइ छ-

“गुरुको एउटा वाक्य एउटा पुस्तकको थैलीभन्दा ज्यादा बन्यो ।” (पृ. ९)  ।

यो वाक्य सामान्य देखिए पनि यसको अर्थ निकै गहिरो छ । शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकबाट प्राप्त हुँदैन; प्रेरणा, मार्गदर्शन र विश्वासबाट पनि प्राप्त हुन्छ । लेखकको जीवनमा शिक्षकको भूमिकालाई यस वाक्यले अत्यन्त प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । आजको परिणाममुखी शिक्षाप्रणालीमा यो दृष्टिकोण अझ सान्दर्भिक हुने देखिन्छ ।

पुस्तकको केन्द्रमा सङ्‌घर्ष छ । लेखकले सफलता प्राप्त गरेका क्षणभन्दा सङ्‌घर्षका क्षणलाई बढी महत्त्व दिएका छन् । जीवनको यथार्थ यही हो । मानिसलाई सफलताले भन्दा सङ्‌घर्षले बढी सिकाउँदछ । लेखकले विद्यालय जीवनदेखि व्यवसायिक जीवनसम्म आइपुग्दा भोगेका कठिनाइहरूलाई आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गरेका छन् । असफलता, निराशा र पुनः प्रयासको प्रक्रिया पुस्तकमा बारम्बार देखिन्छ ।

यस क्रममा लेखकको जीवनदर्शन अत्यन्त अर्थपूर्ण लाग्छ-

“बाँच्नका लागि भए पनि मानिसले कर्म त गर्नैपर्छ  । तर त्यो ‘बाँच्नु’ केवल आफ्ना लागि मात्र नहोस् भन्ने मूल हेतुनै मेरो जीवनको खोज, सोच र भविष्य हो  ।” (पृ. ९०) ।

यो वाक्यले लेखकको व्यक्तिगत दर्शनलाई मात्र होइन, पुस्तकको नैतिक आधारलाई पनि स्पष्ट पार्छ । जीवनको अर्थ केवल व्यक्तिगत उन्नतिमा छैन; सामाजिक योगदानमा पनि छ भन्ने विश्वास पुस्तकभरि देखिन्छ । व्यक्तिगत संस्मरणदेखि सामाजिक इतिहाससम्म ‘अर्जुनदृष्टि’ को एउटा उल्लेखनीय पक्ष यसको ऐतिहासिक महत्त्व हो । पुस्तकमा लेखकले फलेवास क्षेत्रको इतिहास, भूगोल, सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक परिवर्तनका प्रसङ्गहरू उल्लेख गरेका छन् ।

यसले पुस्तकलाई केवल आत्मकथा नभई स्थानीय इतिहासको स्रोत पनि बनाएको छ । वास्तवमा आत्मकथात्मक साहित्यको एउटा ठूलो मूल्य यही हो कि यसले औपचारिक इतिहासले बेवास्ता गरेका अनुभवहरूलाई सुरक्षित राख्छ । व्यक्तिगत स्मृतिलाई सामुदायिक स्मृतिसँग जोड्ने लेखकको प्रयास प्रशंसनीय छ । पाठकले पुस्तक पढ्दा एउटा व्यक्तिको जीवनमात्र होइन, एउटा समयको सामाजिक परिवर्तन पनि बुझ्न सक्छ ।

पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम लेखकको व्यवसायिक यात्रा हो । एक ग्रामीण परिवेशबाट उठेर व्यवसाय क्षेत्रमा स्थापित हुनु आफैँमा प्रेरणादायी कथा हो । तर लेखकले व्यवसायलाई केवल आर्थिक सफलताको मापनका रूपमा प्रस्तुत गरेका छैनन् । उनका लागि व्यवसाय समाजसेवाको माध्यम पनि हो । स्वास्थ्य, शिक्षा, संस्थागत विकास र सामुदायिक कार्यमा उनको सक्रिय सहभागिताले यही कुरा प्रमाणित गर्छ । आजको बजारमुखी समयमा यस्तो दृष्टिकोण दुर्लभ बन्दै गएको छ । त्यसैले पुस्तकले आर्थिक सफलता र सामाजिक उत्तरदायित्वबीचको सम्बन्धलाई पुनः स्मरण गराउँछ ।

साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा पुस्तकको भाषा सरल, प्रवाहपूर्ण र आत्मीय छ ।  लेखकले जटिल सैद्धान्तिक विमर्श वा दुरूह साहित्यिक प्रयोगभन्दा अनुभवको स्वाभाविक प्रस्तुतीकरणमा जोड दिएका छन् । ग्रामीण स्मृति, पारिवारिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत अनुभूतिहरूलाई सहज भाषामा व्यक्त गरिएको छ ।

यसले पुस्तकलाई सामान्य पाठकका लागि पनि पठनीय बनाएको छ । भाषा कहिल्यै बोझिलो लाग्दैन बरु पाठकलाई लेखकसँगै यात्रा गरिरहेको अनुभूति हुन्छ । यद्यपि साहित्यिक प्रयोगको दृष्टिले हेर्दा पुस्तक अत्यधिक कलात्मक छैन । रूपक, प्रतीक वा संरचनात्मक प्रयोग सीमित छन् तर यसलाई कमजोरी मात्र भन्न मिल्दैन, किनकि पुस्तकको उद्देश्य साहित्यिक कौशल प्रदर्शन गर्नुभन्दा अनुभव अभिलेखन गर्नु हो ।

पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यसको प्रेरणात्मक शक्ति हो । लेखकले आफ्नो जीवनका सङ्‌घर्ष, असफलता र पुनःउत्थानका प्रसङ्गहरूलाई इमानदारीपूर्वक प्रस्तुत गरेका छन् । आजको युवापुस्ता विभिन्न प्रकारका अन्योल, प्रतिस्पर्धा, बेरोजगारी र मानसिक दबाबका बीच बाँचिरहेको छ । यस्तो समयमा ‘अर्जुनदृष्टि’ जस्ता कृतिहरूले धैर्य, परिश्रम र आत्मविश्वासको महत्त्व सम्झाउँछन् । विशेष गरी ग्रामीण पृष्ठभूमिबाट आएका युवाहरूका लागि यो पुस्तक अझ प्रेरणादायी हुन सक्छ । सीमित अवसर र कठिन परिस्थितिका बीच पनि निरन्तर प्रयासद्वारा उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास पुस्तकले स्थापित गर्छ ।

कुनै पनि कृति आफैँपूर्ण हुँदैनन् । ‘अर्जुनदृष्टि’ पनि यसको अपवाद होइन । पुस्तकको पहिलो सीमा यसको आत्मकथात्मक स्वभावसँग सम्बन्धित छ । लेखक स्वयं केन्द्रमा भएकाले कतिपय प्रसङ्गमा आलोचनात्मक दूरी कम देखिन्छ । दोस्रो, केही अध्यायहरू अपेक्षाकृत लामो छन् भने केही महत्त्वपूर्ण प्रसङ्गहरू संक्षेपमा प्रस्तुत भएका छन् । तेस्रो, साहित्यिक संरचनाको दृष्टिले पुस्तक अत्यधिक नवीन छैन । तर यी सीमितताहरूले पुस्तकको मूल मूल्यलाई कम गर्दैनन् । यसको शक्ति साहित्यिक प्रयोगमा होइन, जीवनानुभवको प्रामाणिकतामा रहेको छ ।

फलतः ‘अर्जुनदृष्टि : जीवनका पाँच दशक’ एक व्यक्तिको आत्मकथा मात्र होइन; यो सङ्‌घर्ष, कर्म, सामाजिक प्रतिबद्धता र जीवनदृष्टिको दस्तावेज हो । यसले ग्रामीण नेपालबाट उठेको एक व्यक्तिको जीवनयात्रालाई प्रस्तुत गर्दै शिक्षा, व्यवसाय, समाजसेवा, नेतृत्व र मानवीय मूल्यहरूको व्यापक चित्रण गरेको छ । लेखकले आफ्नो जीवनलाई आत्मप्रशंसाको माध्यम बनाएका छैनन् । उनले आफ्ना अनुभवहरूलाई समाजसँग बाँड्ने प्रयास गरेका छन् । यही कारण पुस्तक विश्वसनीय, पठनीय र प्रेरणादायी बनेको छ । पुस्तकको अन्त्यतिर आएको एउटा वाक्य सम्पूर्ण कृतिको सार बोकिरहन्छ-

“विचारहरू विश्वासका साथ फैलिँदै जान्छन्, विश्वासका हाँगाहरू पलाउँदै जान्छन् ।” (पृ. ९०) ।

वास्तवमा ‘अर्जुनदृष्टि’ विश्वासको त्यही कथा हो आफूमाथिको विश्वास, कर्ममाथिको विश्वास, समाजमाथिको विश्वास र भविष्यप्रतिको विश्वास । नेपाली आत्मकथात्मक साहित्यमा यो कृति एक महत्त्वपूर्ण योगदानका रूपमा स्मरणीय रहनेछ ।

पुस्तकः अर्जुनदृष्टि । प्रकाशकः कलर क्राफ्ट ग्राफिक्स